زیارت پژوهی

زیارت گاه های اهل بیت و اصحاب ائمه علیهم السلام در سوریه

احمد خامه‌یار

کشور سوریه بخشی از سرزمین کهن شام است که از دیرباز تاکنون، یکی از مراکز تاریخی و فرهنگی مهم جهان اسلام به شمار می آید. در این کشور شمار قابل توجهی از زیارتگاه های منتسب به اهل بیت عصمت و طهارت: و نیز صحابه و تابعین پیامبر اسلام (ص) وجود دارد. برخی از این زیارتگاه ها، به ویژه آن هایی که در شهرهای مهم سوریه نظیر دمشق و حلب واقع شده، از تقدّسی بالا و شهرتی فراوان نزد شیعیان برخوردار است و همه ساله جمعیت فراوانی از آنان، از کشورهای مختلف به قصد زیارت آن به سوریه مسافرت می کنند، اما با این حال، زیارتگاه های فراوان دیگری در نقاط مختلف سوریه وجود دارد که عموم شیعیان از آن ناآگاه بوده و حتی می توان گفت برخی از این مزارات نزد شیعیان به کلی ناشناخته اند. علاوه بر آن، مزارات دیگری نیز منتسب به برخی صحابه پیامبر (ص) و یاران نزدیک اهل بیت: وجود دارد که عمدتاً مشهور و شناختهشده اند. نگارنده هنگام اقامت چند ساله خود در سوریه، پس از تلاش فراوان و شناسایی بسیاری از زیارتگاه های اهل بیت: در این کشور، از آن ها بازدید میدانی به عمل آورده است و تا جای ممکن اطلاعات مربوط به این مزارات را از منابع تاریخی و کتب منتشرشده استخراج کرده است. این نوشتار حاوی گزارش نسبتاً مختصری از مزارات اهل بیت: و اصحاب ائمه: در سوریه است که به تفکیک مناطق جغرافیایی محل وقوع مزارات و استان های این کشور آماده شده است1.

شهر دمشق و توابع آن

شهر دمشق، پایتخت سوریه، از قدیمی ترین شهرهای جهان و مراکز سکونت انسان دانسته شده است. پس از اسلام، با انتقال مرکز خلافت از کوفه به دمشق در دوره اموی، این شهر به یک مرکز سیاسی مهم و بعدها به یکی از مراکز فرهنگی مهم جهان اسلام تبدیل شد؛ لذا در آن آثار معماری فراوانی از دوره های مختلف تاریخ به چشم میخورد که عامل جذب جهانگردان است. در پی وقوع حادثه عاشورا در سال 61 هجری، به دستور یزید بن معاویه کاروان اسرای اهل بیت را از کوفه به شام فرستادند تا در دمشق، پایتخت یزید، حضور یابند. تعدادی از زیارتگاه های اهل بیت: در دمشق و حتی در سایر نقاط سوریه، با این حوادث و مسیر عبور کاروان اهل بیت: ارتباط یافته است. مشهورترین زیارتگاه اهل بیت: در منطقه دمشق و حومه آن، آستانه حضرت زینب دختر امام علی (ع) است که در شهرک «السیده زینب» در حدود 7 کیلومتری جنوب دمشق قرار دارد. این شهرک در گذشته، روستایی کوچک به نام «راویه» بوده است2، اما بعدها به روستای «قبر السِّتّ»، و در چند دهه اخیر نیز به نام فعلی آن تغییر نام داده و البته نزد ایرانیان به «زینبیه» معروف شده است.

 در منابع مربوط به دو قرن ششم و هفتم هجری، به این مزار تحت عنوان قبر ام کلثوم اشاره شده است3. در سنگنوشته بسیار قدیمی موجود بر قبر ـ که قدمت آن قرن پنجم یا ششم هجری برآورد می شود ـ صاحب مزار، زینب صغری مکنّی به ام کلثوم، دختر امام علی7 و فاطمه زهرا3 معرفی شده است4، اما در وقف نامه ای به تاریخ 768 هجری، از صاحب مزار با تعبیر زینب کبری دختر امام علی7 یاد شده است. بر اساس این وقف نامه، سید حسین بن موسی موسوی حسینی ـ نقیب اشراف دمشق و جد سادات آل مرتضی در شام ـ بنای مزار را بازسازی و بسیاری از باغها و املاک خود را وقف آن کرد و هفت تن از قضات شهر دمشق نیز آن را امضا کردند5.  در حال حاضر نیز مشهور میان شیعیان آن است که آستانه زینبیه مدفن حضرت زینب کبری3 است و بسیاری از علمای شیعه در چند قرن اخیر این مسئله را پذیرفته اند6، اما برخی علمای دیگر از جمله علامه سید محسن امین، با استناد به اقوال مورخان و کتیبه روی قبر، انتساب این آستانه را به به ام کلثوم دختر امام علی7 ترجیح داده اند7.

 ضمن آن که علاوه بر دمشق، دو مکان دیگر یعنی قبرستان بقیع مدینه و شهر قاهره پایتخت مصر نیز به عنوان محل دفن حضرت زینب کبری3 گفته شده است.  برخی از علما یکی از این دو قول را ترجیح داده اند، اما برخی دیگر با استناد به دلایل و شواهد تاریخی آن را رد کرده اند8. به هر روی، این موضوع محل اختلاف میان صاحبنظران است و در این نوشتار امکان بررسی تفصیلی آن وجود ندارد. در خصوص تاریخچه بنای آستانه، لااقل از قرن ششم هجری بنایی بر روی قبر وجود داشته است9. این بنا همانطور که اشاره شد، در نیمه قرن هشتم هجری به دست سید حسین موسوی حسینی بازسازی شد. متولیان آستانه زینبیه از آن زمان تاکنون، نسل در نسل از نوادگان نامبرده، یعنی از سادات خاندان آل مرتضی هستند. ساختمان زیارتگاه در دوره عثمانی به دست والیان دمشق و یا متولیان مزار چند بار بازسازی و مرمّت شد10.

در سال 1370 ق، به همّت علامه سید محسن امین کمیته ای از اعیان و تاجران شیعه با هدف بازسازی و توسعه مزار تشکیل شد و بر اساس طرح توسعه جدید، بنای قدیمی تخریب و ساخت بنای جدید آغاز شد و اجرای طرح در مراحل زمانی مختلفی صورت گرفت.  در حال حاضر بنای آستانه شامل صحن وسیعی با پلان مربع است که حرم در میان آن قرار گرفته است و دارای گنبد و دو گلدسته مرتفع می باشد. گلدسته ها و دیوارهای صحن و رواق های آن به دست هنرمندان ایرانی کاشیکاری شده و سقف و دیوارهای حرم نیز از داخل آینه کاری و گنبد نیز از بیرون طلاکاری شده است.  در ضلع شرقی صحن، ساختمان مصلای زینبیه با صحن کوچکی، به همّت آیت الله فهری زنجانی ـ نماینده امام خمینی1 در سوریه ـ ساخته شده است و در آن نمازهای جماعت یومیه و نماز جمعه و مراسم ویژه مناسبت های مذهبی برگزار می شود.

صحن جدیدی نیز اخیراً در ضلع شمالی آستانه مقدسه ساخته شده است. در محدوده حرم حضرت زینب3 و قبرستان های اطراف آن، چند تن از علما و مشاهیر شیعه مدفونند. از جمله در راهروی ورودی غربی صحن آستانه، قبر مرحوم سید محسن امین عاملی، از علمای بزرگ شام و صاحب کتاب گرانقدر أعیان الشیعه، و نیز قبر سید حسین مکی عاملی، از دیگر علمای شیعه در شام قرار دارد. در قبرستان واقع در شمال آستانه نیز قبر دکتر علی شریعتی، و در قبرستان دیگری در جنوب آستانه، مقبره سید مصطفی جمالالدین، شاعر معاصر عراقی قرار دارد.

 شهرک «السّیّده زینب» تا پیش از چند دهه اخیر همچنان روستایی کوچک بود که بیشتر زمین های آن را مزارع و باغ های فراوانی پوشانده بود، اما در چند دهه اخیر، به علت تبدیل شدن آن به یکی از قطب های زیارتی شیعیان و سکونت مهاجران بسیاری از اتباع کشورهای دیگر (از جمله فلسطین، عراق، افغانستان، پاکستان، هند، ایران، لبنان و ...)، توسعهای چشمگیر یافته است.  در ایام مناسبت های مهم مذهبی، به ویژه شبهای جمعه، ایام دهه اول محرم و اربعین حسینی، آستانه حضرت زینب3 شاهد حضور زائران بیشتری (از جمله زائران لبنانی) است. در فصل تابستان نیز که زائران بسیاری از ایران و عراق و شیعیان ساکن کشورهای خلیج فارس به سوریه سرازیر می شوند، و نیز در ایام تعطیلات نوروز (با توجه به حضور چشمگیر ایرانیان)، آستانه زینبیه به ویژه در اوقات نمازهای یومیه شاهد جمعیت فراوان زائران است. زیارتگاه مهم دیگر در مناطق اطراف دمشق، آستانه سکینه دختر امام علی7 در شهر «دارَیا»، واقع در حدود 5 کیلومتری جنوب غربی دمشق است. برخلاف زیارتگاه حضرت زینب3 که از قدیم برای شیعیان شناخته شده و دارای پیشینه تاریخی طولانی بوده است، این زیارتگاه تا پیش از سه دهه گذشته برای عموم شیعیان ناشناخته بود و بنای ساده و محقّری داشت. در منابع تاریخی نیز به آن اشاره ای نشده و تنها در برخی اسناد ملکی موجود در وزارت اوقاف سوریه از دوره اشغال سوریه توسط فرانسه (سال های 1919 تا 1945م)، از این مزار و حدود ملکی آن سخن به میان آمده است11. در سال 1367 ش، در پی اجرای طرح احداث خیابانی در منطقه و قرار گرفتن بقعه در مسیر آن، مراتب به مسؤولان منطقه رسید و استاندار حومه دمشق از تخریب آن جلوگیری کرد. سپس موضوع به استحضار حجت الاسلام والمسلمین حاج سید احمد واحدی، از روحانیان ایرانی مقیم زینبیه رسید و در پی بررسیهای انجام شده درباره این مزار، کمیته ای برای بازسازی آن تأسیس شد. سرانجام پس از خریداری زمین های اطراف مزار، کار بازسازی و توسعه آن آغاز شد12 . سکینه دختر امام علی7، تا پیش از شهرت زیارتگاه منسوب به وی بانوی ناشناختهای بود که در منابع تاریخی و رجالی شیعه نامی از او برده نشده است.

تنها در برخی منابع حدیثی، از جمله در متن دو روایت و سند یک حدیث در برخی منابع شیعه، نامی از او به چشم میخورد13. چند پژوهشگر معاصر نیز درباره این بانو کتابچههایی تألیف کرده و با استناد به این سه روایت، وی را شخصیتی تاریخی و از فرزندان امام علی7 دانستهاند و حتی فرزند آن حضرت7 از فاطمه زهرا3 به شمار آوردهاند14، با این حال برخی از علما، روایات فوق را برای اثبات وجود این شخصیت کافی نمیدانند. در حال حاضر ساختمان بزرگی بر روی قبر احداث شده و دارای ایوان، گنبد و دو گلدسته است. بیشتر زائرانی که به سوریه مسافرت می کنند، آستانه سکینه دختر امام علی7 را نیز زیارت می کنند. دومین زیارتگاه مشهور اهل بیت: در دمشق (پس از آستانه زینبیه)، آستانه رقیه دختر امام حسین7 است. این زیارتگاه در میان کوچه پس کوچههای قدیمی شهر دمشق، در شمال شرقی مسجد جامع اموی این شهر قرار دارد. در منابع تاریخی از آن به عنوان مسجد یا زیارتگاه رأس الحسین7 یاد شده15؛ و این مکان محل دفن سر امام حسین7 در دمشق دانسته شده است16، اما در منابع متأخر، به وجود قبر حضرت رقیه در آن، در کنار مقام رأس الحسین7 اشاره شده است17. این مسئله در کتیبه های سنگی موجود در بنا که تا چندی پیش در آن وجود داشته، تأکید شده است18. درباره رقیه دختر امام حسین7 و چگونگی دفن ایشان در این مکان، در منابع تاریخی کهن و معتبر آگاهی های چندانی وجود ندارد. تنها عمادالدین طبری (م بعد از 698 هـ) در کتاب خود کامل بهائی، به طور خلاصه داستان وفات دختر چهارسال های از امام حسین7 را در دمشق ـ بدون اشاره به نام وی ـ نقل کرده است.19 میرزا محمد هاشم خراسانی (م 1352ق) نیز به تفصیل، حادثه رؤیت جسد صحیح و سالم حضرت رقیه دختر امام حسین7 را ـ که در جریان اصلاح قبر ایشان در سال 1280 هجری آشکار شده بود ـ

 از برخی علمای شیعه دمشق روایت کرده است20. زیارتگاه حضرت رقیه همچون آستانه حضرت زینب3 دارای قدمت بالایی است و بارها بازسازی شده است. بنای آن تا کمتر از نیم قرن اخیر نسبتاً کوچک و مساحت آن در حدود 60 متر مربع بود. در اوایل دهه 70 قرن بیستم میلادی، تعدادی از مؤمنان و شخصیتهای شیعه گرد هم آمدند و کمیته ای برای بازسازی و توسعه بنای زیارتگاه تأسیس کردند. پس از خریداری تعدادی از املاک مجاور، کار توسعه در سال 1404ق/1984م آغاز شد و بخش عمده آن تا سال 1410ق/1990م به پایان رسید.  امروزه آستانه حضرت رقیه شامل بنای نسبتاً وسیعی است که از حرم اصلی، دو صحن و چند شبستان تشکیل شده است. در بیشتر بخشهای بنا معماری اسلامی ـ ایرانی غالب و کاملاً مشهود است. پوشش خارجی دیوارهای بنا و رواق های صحنها از سنگهای سفید رنگ است و سقف حرم و شبستانها از داخل، با آینه کاری، الواح و کتیبههای کاشی و نقوش اسلیمی بسیار زیبا تزئین یافته است. این ویژگی های معماری جلوه خاصی به آستانه حضرت رقیه بخشیده و بنای آن را از سایر بناهای تاریخی شهر دمشق متمایز ساخته است. در حال حاضر مدیریت آستانه با شیعیان سوری است و در آن نمازهای جماعت یومیه و نماز جمعه برپا میگردد. مناسبت های دینی و مذهبی نیز با هماهنگی دفاتر نهادهای ایرانی در دمشق به ویژه دفتر نمایندگی بعثه مقام معظم رهبری برگزار می شود. زیارتگاه مهم دیگر شیعیان در دمشق مقام رأس الحسین7 و مقام امام زینالعابدین7 است. این دو مقام در زاویه شمال شرقی مسجد اموی واقع است و ورودی آن در ضلع شرقی صحن مسجد قرار دارد. این زیارتگاه شامل دو اتاق متصل به یکدیگر است که در منابع تاریخی گاهی با نام زیارتگاه رأس الحسین7 و گاهی با نام زیارتگاه امام زینالعابدین7 از آن یاد شده است. به نوشته ابن عساکر، این زیارتگاه محل قرار دادن سر امام حسین7 در زمان آوردن آن به دمشق دانسته شده است.21

 بر اساس گفته ابن فضلالله عمری، مقام امام زینالعابدین7، محل زندانی شدن امام7 در زمان حضورشان در دمشق بوده است22. برای رسیدن به مقام امام زینالعابدین7 ابتدا باید از تالار بزرگ سرپوشیدهای در شرق صحن مسجد اموی عبور کرد. در دیوار ضلع شرقی اتاق زیارتگاه، محرابی وجود دارد که درون ضریحی از چوب و شیشه قرار گرفته است. این محراب در کتیبه بالای آن، محل نشستن امام زینالعابدین7 معرفی شده است. در کنار محراب، طاقچه یا فرورفتگی کوچکی در داخل دیوار وجود دارد که دارای پوشش نقرهای است. زائران با وارد کردن سر خود به این طاقچه آن را میبوسند. در کنار آن، ورودی مقام رأس الحسین7 قرار دارد. این زیارتگاه شامل اتاق مربع و دارای گنبد کوچکی است. در زاویه شمال غربی آن، یعنی در نقطهای که دقیقاً پشت آن طاقچه مقام امام سجاد7 قرار دارد، ضریحی نقرهای به چشم میخورد که محل قرار دادن سر مبارک امام7 دانسته شده است. این ضریح از سوی محمد برهانالدین، داعی اسماعیلیان بهره هند، در سال 1414ق/1993م نصب شده است. بیشتر زائران حضرت رقیه، در مسیر خود زیارتگاه رأسالحسین7 و امام زینالعابدین در مسجد اموی و همچنین زیارتگاه سر حضرت یحیی7 در داخل شبستان این مسجد را زیارت می کنند. قبرستان بابالصغیر دمشق از دیگر نقاط مورد توجه زائران شیعه است. قدمت آن به نخستین سال های ورود اسلام به سرزمین شام میرسد و به علت اینکه بسیاری از اهل بیت، صحابه، علما و مشاهیر اسلام در آن دفن شده اند، از اهمیت تاریخی فراوانی برخوردار است.

 تا به امروز در این قبرستان چندین زیارتگاه منتسب به همسران پیامبر9، صحابه و تابعین آن حضرت7 و نیز تعدادی از فرزندان و نوادگان ائمه: وجود دارد. زیارتگاه های مورد توجه شیعیان بدین شرح است: 1. رؤوس الشهداء (سرهای شهدای کربلا)؛ 2. محراب امام زینالعابدین7؛ 3. زینب یا ام کلثوم صغری دختر امام علی7 و سکینه دختر امام حسین7؛ 4. فاطمه دختر امام حسین7؛ 5. ام الحسن دختر امام حسن7 و حمیده دختر مسلم بن عقیل و اسماء بنت عُمَیس (همسر جعفر بن ابیطالب)؛ 6. عبدالله بن امام زینالعابدین7؛ 7. عبدالله بن امام جعفر صادق7؛ 8. بلال حبشی ـ مؤذن پیامبر9 و عبدالله بن جعفر طیار (همسر حضرت زینب)؛ 9. فضه کنیز حضرت فاطمه زهرا3؛ 10. ام سلمه همسر پیامبر3؛ 11. ام حبیبه همسر پیامبر9. نکته قابل توجه درباره مزارات باب الصغیر آن است که در منابع تاریخی به وجود قبور و مزارات شخصیتهایی در این قبرستان اشاره شده است که امروزه نشانی از آن ها به چشم نمیخورد23، اما از سوی دیگر، در منابع تاریخی، از برخی زیارتگاه های موجود در این مکان نام برده نشده است24 و مورخان محل وفات و دفن تعدادی از شخصیتهای صاحب مزار در آن را نیز در جای دیگری تعیین کرده اند. از آن جمله، قبور هر یک از سکینه و فاطمه دختر امام حسین7، همسران پیامبر9 و عبدالله بن جعفر طیّار در مدینه تعیین شده است.  البته مزارات این شخصیتها می تواند جنبه نمادین داشته، یادآور حضور تاریخی آن ها در منطقه شام باشد، اما بدون شک برخی از این مزارات در واقع قبور شخصیتهای تاریخی دیگری ـ چه از اهل بیت: و چه از غیر اهل بیت:  است که در منابع تاریخی به حضور یا وفات آن ها در دمشق یا باب الصغیر اشاره شده است و در گذر زمان، نام آن ها تحریف شده و به شخصیتهای دیگر نسبت داده شده است25. بنای کنونی بیشتر این زیارتگاه ها از اواخر دوره عثمانی است و معماری آن تقریباً شبیه یکدیگر است. ساختمان آن ها معمولاً از سنگهایی به طور متناوب در دو رنگ (سیاه و سفید) ساخته شده و دارای گنبدهای سبز رنگ است. بیشتر مزارات در وسط قبرستان قرار دارند، اما برخی نیز در حاشیه قبرستان واقعاند و صحنی مستقل از فضای قبرستان دارند. برخی از زیارتگاه های باب الصغیر دارای زیرزمین است که با پلههایی به همکف متصل میگردد و قبور اصلی در آنجا قرار دارد، اما در عین حال نیز در طبقه همکف، قبوری نمادین ایجاد شده است26. از میان مزارات باب الصغیر، زیارتگاه رؤوس الشهدا، در میان زائران شیعه جایگاه ویژهای دارد. این زیارتگاه مدفن سرهای 16 تن از شهدای کربلا دانسته شده که اسامی آن ها بدین شرح است: عباس، عبدالله، محمد، جعفر، عثمان و عمر فرزندان امام علی7، علیاکبر و عبدالله فرزندان امام حسین7، قاسم فرزند امام حسن7، جعفر بن عقیل بن ابیطالب، محمد بن مسلم بن عقیل، عون بن عبدالله بن جعفر بن ابیطالب، حبیب بن مظاهر و حرّ ریاحی، اما مرحوم سید محسن امین، صاحب أعیان الشیعه، با استناد به کتیبهای که در این زیارتگاه رؤیت کرده بود و در آن تنها نام سه تن از شهدای کربلا برده شده بود، اینجا را مدفن سرهای سه تن از شهدای کربلا یعنی حضرت عباس، علیاکبر و حبیب بن مظاهر دانسته است27. به هر حال، مسئله هویت و سندیت این مزار نیازمند بررسی تاریخی دقیقتری است. زیارتگاه سرهای شهدا دارای صحن مستقل و از محوطه قبرستان کاملاً جداست.

بنا در میان صحن قرار دارد و برروی قبر، ضریحی نقرهای از سوی داعی مطلق شیعیان اسماعیلی بهره هند نصب شده است. در داخل ضریح، شانزده عمامه پارچهای به نشانه شانزده سر شهدای کربلا وجود دارد.  ضلع شرقی صحن، متصل به صحن مسجدِ نسبتاً جدیدی است که در شبستان آن محرابی منتسب به امام زینالعابدین7 وجود دارد. در داخل صحن نیز چاه آبی وجود دارد که به باور زائران، با آب آن سرهای شهدای کربلا شستشو داده شده است. قبر بلال حبشی، مؤذن رسول خدا9، از دیگر زیارتگاه های مورد توجه زائران باب الصغیر است. البته در منابع تاریخی، اقوال دیگری در محل مدفن بلال ذکر شده است؛ از جمله در شهر دارَیا، که هنوز هم قبر منسوب به وی در قبرستان ابومسلم خولانی این شهر باقی مانده است، اما قول مشهور آن است که بلال در باب الصغیر دفن شده است.  علاوه بر مزارات مورد اشاره فوق، مقابر و مزارات دیگری نیز در این قبرستان وجود دارد که درب آن در بیشتر اوقات بسته است و چندان مورد توجه زائران قرار ندارد. از آن جمله می توان به مزارات منسوب به اویس قرنی، حفصه دختر عمر بن خطاب (از همسران پیامبر)28، عبدالله بن اممکتوم (از صحابه پیامبر)، ابان بن عثمان بن عفّان و نیز مقبره معاویه بن ابیسفیان و مقبره ولید بن عبدالملک از خلفای اموی اشاره کرد. زیارتگاه حجر بن عدی کِندی، زیارتگاه مهم دیگر شیعیان در حومه دمشق است. این زیارتگاه در روستای عَدرا در حدود 20 کیلومتری شرق دمشق واقع است که مدفن حجر بن عدی کندی ـ از صحابه پیامبر9 و یار باوفای امام علی7  و پنج تن از یاران وی است. او و یارانش، در راه ولایت امام علی7، به دستور معاویه در منطقه «مَرج عَذراء» به شهادت رسیدند. این منطقه امروزه به عَدرا تغییر نام داده است. بنای قدیمی مزار در نیم قرن اخیر تخریب و بنای جدیدی به جای آن ساخته شده است. قبر حجر و یارانش در میان بنا قرار دارد و ضریح جدیدی بر روی آن نصب شده است. بنا دارای گنبد و مناره است و مسجدی نیز در مجاورت آن وجود دارد. شایان ذکر است که در داخل یکی از مساجد قدیمی دمشق به نام «مسجد الاقصاب»، واقع در خیابان ملک فیصل، زیارتگاهی دیگری از آنِ حجر و یارانش وجود دارد که مدفن سرهای بریده آنان دانسته شده است. این زیارتگاه نزد شیعیان از شهرت بالایی برخوردار نیست. علاوه بر زیارتگاه های فوق، مزارات دیگری از فرزندان ائمه: وجود دارد که نزد شیعیان چندان شناخته شده نیست. از آن جمله می توان به مزار نفیسه دختر امام علی7 در روستای «حَتیته الجرش» نزدیک روستای «زبدین» در حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی دمشق اشاره کرد. در محله قدیمی «مزّه» در غرب دمشق نیز سه مزار دیگر وجود دارد که عبارت است از: قبر محمد بن امام حسن7 و فرزند وی قاسم بن محمد بن امام حسن7 در یک مکان در کنار یکدیگر، مزار منسوب به محمد حنفیه فرزند امام علی7، و مزار فرزند دیگری از امیرالمؤمنین7 به نام محمد.  بنای بیشتر این مزارات بسیار کوچک و محقّر است و گاه از یک چهاردیواری بدون سقف فراتر نمیرود. همچنین در محدوده شهر دمشق و اطراف آن، مزارات دیگری منسوب به شخصیتهای مقدس و مورد احترام شیعه وجود دارد که نزد شیعیان کمتر شناخته شده و یا مورد توجه آنان نیست. از آن جمله می توان به مزارات زیر اشاره کرد: مزار قُثَم بن عباس بن عبدالمطلب در جنوب شهر «اَلتّلّ» در شمال دمشق، مزار مقداد بن اسود کِندی (از ارکان اربعه) در مسجدی در محله «سیدی مقداد» در کنار جاده دمشق به زینبیه، مزار ابوذر غِفاری (از ارکان اربعه) در مسجدی در محله شارع الامین دمشق، مزار اویس قرنی در شرق قبرستان «میدان» در جنوب دمشق.  از نظر تاریخی، در انتساب بیشتر مزارات مورد اشاره فوق به صاحبان آن (از جمله محمد حنفیه، قثم بن عبّاس، ابوذر، مقداد و اویس قرنی) تردید جدّی وجود دارد29.

استان های حِمص و حَماه

دو استان حمص و حماه در مرکز سوریه قرار دارند. شهر حمص از شهرهای مهم سوریه و در 160 کیلومتری شمال دمشق واقع است. در این شهر زیارتگاهی منتسب به دو تن از فرزندان جعفر طیار وجود دارد که نام آن ها عبدالله و عبیدالله معرفی شده است30. این زیارتگاه شامل مقبرهای تاریخی از دوره ایوبی یا مملوکی است که امروزه در داخل مسجد جدیدی در محله «باب الدریب» در جنوب شرقی بافت قدیمی شهر قرار دارد. همچنین در میان محلات بافت تاریخی شهر، مزاراتی منسوب به برخی از صحابه پیامبر9، از جمله ابوذر، ابن مسعود، دِحیَه کلبی، عکاشه بن محصن، عمرو بن امیه ضمری و نیز وحشی (قاتل حمزه) و ثوبان (غلام پیامبر) وجود دارد که از نظر تاریخی، بیشتر آن ها از اعتبار چندانی برخوردار نیستند. قبر خالد بن ولید نیز ـ که مورد قبول شیعه نیست ـ در مرکز شهر، در داخل مسجدی بزرگ از دوره عثمانی قرار دارد. در شهر حمص، زیارتگاهی از آنِ رأس الحسین7 نیز وجود داشته که یکی از نقاط محل قرار دادن سر مبارک سیدالشهداء7 در مسیر انتقال آن از کوفه به شام به شمار می آمده، اما امروزه از بین رفته است31. حماه شهری تاریخی است که در 50 کیلومتری شمال حمص واقع است. رودخانه «العاصی» که از میان حماه میگذرد، عاملی برای زیبایی این شهر به شمار می آید. در طرفین این رودخانه در نقاط مختلف شهر چرخابهای چوبی قدیمی و بزرگی وجود دارد که باعث جلب توجه جهانگردان خارجی و علاقهمندان به تمدن اسلامی به این شهر شده است. در یکی از محلات قدیمی شهر حماه، در پایین تپه قلعه این شهر، مسجد و زیارتگاه رأسالحسین7 وجود دارد که امروزه به نام «مسجد الحسنین» شناخته می شود. بر اساس کتیبهای بر سردر آن، بنای مسجد بر اثر زلزلهای ویران شده و در سال 552 هجری به دست سلطان نورالدین محمود بن زنگی بازسازی شده است. این موضوع نشان دهنده آن است که قدمت بنا، لااقل به اوایل قرن ششم هجری میرسد. بخشهای اصلی مسجد عبارتاند از: شبستان، صحن و رواق شمالی آن.  شبستان مسجد دارای دو گنبد تاریخی است و در غرب آن منارهای مربع وجود دارد. این زیارتگاه را نیز باید یکی از نقاط محل قرار دادن سر امام حسین7 به شمار آورد، در حالیکه امروزه در داخل آن، مکانی به عنوان مقام رأس الحسین7 وجود ندارد.  اما در ضلع شرقی صحن، مزاری منسوب به حضرت یونس پیامبر7 وجود دارد که شاید همان مقام رأس الحسین7 بوده است. به هر روی، شاید بتوان این زیارتگاه را از معتبرترین و مهم ترین زیارتگاه های شیعه در سوریه به شمار آورد.

 در حدود 5 کیلومتری شمال حماه، کوهی به نام «جبل زینالعابدین» وجود دارد که در بالای آن مزاری به همین نام قرار دارد. این مزار که به امام زینالعابدین7 انتساب یافته است، از مهم ترین زیارتگاه های فرقه علویان در سوریه به شمار می آید. بر اساس کتیبههای موجود در زیارتگاه، بنای آن به دستور سلطان قایتبای مملوکی، در سال 883 هجری ساخته شده است. ساختمان مزار شامل دو اتاق متصل به یکدیگر است که هر یک گنبدی سفیدرنگ دارد.  در میان اتاق شرقی، صورت قبری برجسته از زمین وجود دارد. در شمال بنا صحن قرار دارد و در اطراف آن اتاقهایی برای آشپزی و اقامت زائران به چشم میخورد. به عقیده نگارنده، شواهد تاریخی نشان می دهد که این مزار، در واقع قبر یکی از سادات منطقه حماه به نام زینالعابدین است؛ که وجود تشابه اسمی، باعث شده در دوره های اخیر به امام زینالعابدین انتساب یابد. همچنین در روستای «طیبه الامام»، در حدود 13 کیلومتری شمال حماه و در فاصله کمی از کوه زینالعابدین، مزار دیگری به نام «امام علی بن الحسین» وجود دارد که اهالی منطقه آن را شخصیت دیگری غیر از «زینالعابدین» میدانند. این مزار داخل مسجدی قدیمی در میان روستا قرار دارد و قبر یکی از سادات از نسل امام زینالعابدین7 دانسته شده است، اما به نظر میرسد در گذشته، به امام علی7 منتسب بوده است. به هر روی، نمی توان به آسانی درباره این زیارتگاه و هویت آن، اظهار نظر قطعی نمود. اهمیت این مزار نزد اهالی منطقه تا جایی است که این روستا، از «طیبه العلا» به «طیبه الامام» (= طیبه الامام علی) تغییر نام داده است32.

استان های شمالی سوریه (حلب و اِدلِب)

دو استان حلب و ادلب، ناحیه شمال غربی و بخشی از ناحیه شمالی خاک سوریه را شامل می شوند. منطقه شمال سوریه در دو قرن چهارم و پنجم هجری شاهد تأسیس دو سلسله شیعه یعنی حمدانیان و بنیمرداس بود که نقش قابل توجهی در گسترش تشیع در این منطقه داشتند، اما در دوره های تاریخی بعدی، به علت روی کار آمدن دولت ها و حاکمان سنّیمذهب و سختگیریهای آنان نسبت به تشیع، به تدریج از حضور و نقش شیعیان در شمال سوریه کاسته شد؛ به طوریکه تا پایان دوره عثمانی، شیعه به یک اقلیت کوچک و کمجمعیت در منطقه تبدیل شد.  تا به امروز در شمال حلب، دو منطقه شیعهنشین یعنی شهر «نُبُّل» و شهرک «الزهراء»، و در شمال شهر اِدلِب33، دو منطقه شیعهنشین یعنی شهر «فوعه» و روستای «کَفَریا» وجود دارد و اقلیت چند هزار نفری شیعهای نیز در شهر «مَعَرَّه مصرین» در شمال ادلب وجود دارد.  فوعه و معرّه مصرین از مراکز قدیمی تشیع در شام به شمار میآیند. در محله شیعهنشین شهر معرّه مصرین، زیارتگاهی به نام «مشهد امام علی7» وجود دارد که نوع ارتباط آن با امیرالمؤمنین7 نامشخص است. بر اساس کتیبه سردر بنا، قدمت آن به سال 426 هـ ق (یعنی دوره حاکمیت بنیمرداس) میرسد. نکته مهم درباره این کتیبه آن است که در آن، عبارت «علی ولی الله» آمده است و بنابراین، از قدیمی ترین کتیبههای حاوی مضامین شیعی که تا به امروز سالم باقی مانده است، به شمار می آید34 . در شرق فوعه نیز قدمگاهی منسوب به امام علی7 وجود دارد که شامل اتاق گنبددار بسیار کوچکی است و در آن یک جای پای منسوب به امام علی7 وجود دارد. مَعَرَّه النعمان از دیگر شهرهای استان ادلب است که در میان راه دو شهر حماه و حلب واقع است. این شهر زادگاه ابوالعلای مَعَرّی، شاعر معروف عرب است که قبر وی تا به امروز در آن باقی مانده است. در مرکز شهر، مسجد جامع تاریخی و وسیعی وجود دارد که پیشینه آن به قرون نخستین هجری میرسد. در ضلع جنوبی صحن مسجد طاقچه کوچکی وجود دارد که نزد اهالی شهر به عنوان مقام رأس الحسین7 دانسته شده و در برخی سفرنامههای حج فارسی دوره قاجار نیز بدان اشاره شده است35، اما امروزه جامعه شیعه از وجود این مزار ناآگاه است. از دیگر مزارات منتسب به شخصیتهای مقدس شیعه در استان ادلب می توان به مزار منسوب به محمد حنفیه در روستای باریشا (در حدود 55 کیلومتری غرب حلب)، و مزار منسوب به اویس قرنی در مسجدی در معرّه النعمان اشاره کرد؛ که البته از اعتبار تاریخی برخوردار نیست. شهر حلب، دومین شهر بزرگ و مهم سوریه پس از دمشق و از قدمت تاریخی فراوانی برخوردار است. این شهر، در سایه دو سلسله شیعه مذهبِ «حمدانیان» و «بنیمرداس»، که حلب را به عنوان مرکز حاکمیت خود قرار دادند، در فاصله سدههای چهارم تا ششم هجری به یکی از حوزههای مهم علمی و فرهنگی تشیع تبدیل شد36، اما امروزه شیعیان در این شهر انگشتشمارند.  شهر حلب از نظر تاریخی بسیار قابل توجه و دارای آثار معماری مهم و متعددی از دوره اسلامی است؛ از اینرو در سال 2006 میلادی در کنار اصفهان به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب شد. از جمله مهم ترین آثار تاریخی حلب، می توان به قلعه آن اشاره کرد که بر روی تپه مرتفعی در میان شهر قرار دارد و از وسیعترین قلعههای جهان به شمار می آید. در فاصله کمی از قلعه، مسجد جامع شهر موسوم به «جامع کبیر» یا «جامع اموی» واقع است که قدمت اولیه آن به دوره اموی میرسد و در شبستان آن مزاری منسوب به حضرت زکریای پیامبر7 وجود دارد37.

 در زاویه شمال غربی صحن این مسجد، مناره چهارضلعی منحصر بهفرد و زیبایی وجود دارد که در نیمه دوم قرن پنجم هجری، به دست «ابن خشّاب حلبی» ـ قاضی شیعهمذهب حلب در اوایل دوره سلجوقی ـ ساخته شده است. بر روی یکی از کتیبههای این مناره، صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث نوشته شده است که یادگاری از دوران غلبه تشیع در حلب به شمار می آید38. همچنین در شهر حلب، دو زیارتگاه مهم یعنی مشهد الحسین (یا رأس الحسین) و مشهد محسن وجود دارد. این دو زیارتگاه در دامنه کوهی کمارتفاع در میان بافت جدید شهر قرار دارند که در گذشته به کوه جوشن شهرت داشته است. در وجه تسمیه این کوه گفتهاند: از زمانیکه شمر بن ذیالجوشن به همراه اسرای اهل بیت و سرهای شهدای کربلا در آن توقف کرد، به کوه جوشن معروف شد39. این دو زیارتگاه نیز با این حادثه ارتباط یافته اند. درباره علت ساخته شدن مشهد رأس الحسین7 گفته شده است: سر امام حسین7 را در این محل بر زمین گذاشتهاند و قطرهای از خون ایشان بر سنگی چکیده است؛ سپس این مشهد را برروی آن بنا کردند.40 برخی نیز آن را محل دیر راهب قِنَّسرین دانستهاند41؛ که به نقل ابن شهرآشوب، سر مبارک را از لشکر یزید امانت گرفت و در دیر خود گذاشت و سرانجام اسلام آورد42. با استناد به بررسی های باستانشناسی چنین نتیجه گیری شده که این بنا در آغاز تنها شامل یک گنبد بوده است و قدمت آن را از دوره عمر بن عبدالعزیز (99-101 هـ) حدس زدهاند. سپس در دوره سیف الدوله حمدانی (333-356 هـ)، نخستین حاکم سلسله حمدانیان، توسعه یافته و در دوره های بعدی نیز بارها بازسازی شده و توسعه بیشتری یافته است43. این زیارتگاه در جریان جنگ جهانی اول به عنوان انبار مهمّات جنگی ارتش ترک مورد استفاده قرار گرفت. در پایان جنگ، به علت یورش مردم به آن، مهمات داخل آن منفجر شد و بنا به کلی ویران گردید44. پس از این حادثه، زیارتگاه به مدت چند دهه به صورت ویرانه رها شد تا اینکه با تلاش و پیگیری «جمعیه الإعمار والإحسان» ـ که به همّت شیعیان حلب تأسیس شد ـ و با پشتیبانی مراجع تقلید و با نظارت اداره آثار تاریخی حلب، در فاصله سال های 1961-1967م به شکل پیشین خود بازسازی شد45.

 مشهد الحسین بنای تاریخی عظیمی است که به تمامی از سنگ ساخته شده است و از آثار معماری اسلامی بسیار مهم حلب به شمار می آید. بنا دارای دو صحن کوچک و بزرگ است. صحن کوچک قدیمی تر از صحن بزرگ است و بر روی آن سقف مجازی جدیدی نصب شده است. در اطراف صحن کوچک بخشهای مختلفی از جمله شبستان، ایوان، رواقها و سایر ساختمانها قرار دارد. در داخل ضریحی کوچک در ایوان بنا، سنگی وجود دارد که گفته می شود سر امام حسین7 را بر روی آن گذاشتهاند. از برخی زائران شنیده شده است که در اوقات ویژهای (غالباً روز عاشورای هر سال)، خون امام حسین7 تازه شده و از سنگ میجوشد. در حال حاضر ساختمان جدید و وسیعی به عنوان درمانگاه و مدرسه علوم دینی در جنوب ساختمان زیارتگاه ایجاد شده است.  زیارتگاه رأس الحسین7 در حال حاضر دارای متولی روحانی شیعه است که در آن نمازهای جماعت یومیه و نماز جمعه اقامه می کند. مشهد محسن، دیگر زیارتگاه شیعی حلب، در حدود 300 متری جنوب مشهد الحسین قرار دارد. محسن، فرزند امام حسین7 دانسته شده که در زمان توقف کاروان اسرای اهل بیت در کوه جوشن، از یکی از همسران امام7 سقط و در اینجا دفن شده است. این زیارتگاه به دستور سیف الدوله حمدانی ساخته و در دوره های بعد، بارها بازسازی شده است46. بنا دارای یک صحن مرکزی است که در اطراف آن، بخشهای مختلف بنا از جمله شبستان، رواقها و مرقد محسن قرار دارد. در ضلع شمالی صحن کتیبهای حاوی صلوات بر چهارده معصوم از دوره پادشاهان ایوبی به چشم میخورد. در جنوب مشهد الحسین، در حد فاصل میان آن و زیارتگاه محسن قبرستانی وجود داشته است که تعدادی از علما و شخصیتهای شیعه، از قبیل ابوالصلاح حلبی، ابن زهره حلبی، ابن شهرآشوب مازندرانی، ابن منیر طرابلسی و ابن ابیطیّ حلبی در آن به خاک سپرده شده اند، اما متأسفانه قبور بیشتر آنان از بین رفته است و قبور باقیمانده نیز در وضعیت نامناسبی به سر میبرد و سنگ قبرهای آن شکسته و پراکنده شده است. زائران شیعهای که به صورت زمینی یعنی از راه ترکیه به سوریه سفر می کنند، در مسیر خود، چند ساعتی در مشهد الحسین توقف نموده و آن را زیارت می کنند.

 در محله انصاری، در جنوب حلب، زیارتگاه بزرگ دیگری وجود دارد که به یکی از صحابه پیامبر9 منسوب است. امروزه نام او را سعد بن ایوب انصاری بیان می کنند، اما در منابع تاریخی نام وی عبدالله انصاری ذکر شده است47. مبنای پیدایش این زیارتگاه، خواب و رؤیا بوده است48. این قبر در داخل مسجد بزرگی قرار دارد که بارها بازسازی شده است و آرامگاههای چند تن از امرای دوره مملوکی نیز در بیرون آن به چشم میخورد. همچنین مزار دیگری به نام «شیخ سعید» در روستایی به همین نام در جنوب حلب وجود دارد که قبر سعید بن ایوب انصاری، برادر صاحب مزار فوقالذکر دانسته شده است. این مزار به صورت اتاقی کوچک با گنبد سبز رنگ است که در داخل صحن مسجدی قدیمی قرار دارد. این دو زیارتگاه مورد توجه جامعه شیعه نیست. علاوه بر مزارات فوقالذکر، در حلب دو زیارتگاه دیگر منتسب به اهل بیت: نیز وجود دارد که فاقد اهمیت و اعتبار تاریخی بوده، نزد شیعیان نیز ناشناخته است. زیارتگاه نخست، قبر منسوب به «علی الجواد» فرزند امام محمد باقر7 در «مدرسه اتابکیه»، از مدارس قدیمی حلب است که برخی صاحبنظران در اصالت آن تردید کرده و آن را قبر واقف مدرسه دانستهاند49. زیارتگاه دوم، قبری منسوب به امام علی7 در مدرسه فردوس ـ از مهم ترین مدارس تاریخی حلب ـ است، که در مقبرهای واقع در ضلع شرقی شبستان مدرسه قرار دارد. برروی قبر، صندوق چوبی بزرگی وجود دارد که آن را با پارچههای سبزرنگ پوشانیدهاند و در کنار آن دو قبر مشابه دیگر وجود دارد. با وجود اهمیت تاریخی این مدرسه، اما در هیچ یک از منابع تاریخی به وجود چنین قبری در آن اشاره نشده است و بدون شک انتساب آن به امیرالمؤمنین7، در دوره های متأخر شکل گرفته است. به عقیده نگارنده، این قبر و سایر قبور موجود در مدرسه، احتمالاً قبور برخی مشایخ تصوف است که به خاندانهای سادات شمال سوریه منتسب می باشند50. در شهر باب، در حدود 38 کیلومتری شمال شرقی حلب، زیارتگاهی بر روی تپه مشرف به شهر وجود دارد که به عقیل بن ابیطالب ـ برادر امام علی7  منسوب است. این مزار در داخل مسجدی به نام «شیخ عقیل» قرار دارد که در داخل آن، مزار دیگری نیز منسوب به حزقیل پیامبر7 وجود دارد. در میان شهرهای حلب و رقّه و در ضلع شمالی جاده این دو شهر، شهرک نسبتاً جدیدی به نام «مسکنه» وجود دارد که در حدود 5 کیلومتری شمال آن، ساحل دریاچه «اسد»51 و نیز بقایای شهر باستانی «بالِس»52 وجود دارد. در قبرستان تاریخی بالس، در نقطهای مشرف به دریاچه اسد، سنگ قبری وجود دارد که اهالی منطقه آن را به عنوان مقام امام حسین7 میشناسند؛ که ظاهراً از نقاط محل قرار دادن سر امام حسین7 در طول مسیر آن از کوفه تا شام است. علی بن ابیبکر هروی در کتاب خود از وجود زیارتگاهی به نام «مشهد الحَجَر» در بالس، به عنوان محل قرار دادن سر امام حسین7 بر روی سنگ، خبر داده است53 که قابل انطباق بر مزار مورد نظر است. این مزار نیز مانند بسیاری از دیگر زیارتگاه های مشابه، نزد شیعیان ناشناخته است.

 استان های رقّه، دَیر الزُّور و حَسَکه

رود فرات از مهم ترین رودهای خاورمیانه است که مسافت قابل توجهی از مسیر خود را در خاک سوریه میپیماید. در گذشته، مناطق واقع در میان دو رود فرات و دجله در مناطق شمال عراق سرزمین جزیره نامیده می شده است. این سرزمین امروزه در خاک سه کشور عراق، ترکیه و سوریه تقسیم شده است. بخشی از این سرزمین که در سوریه واقع است، مناطق شمال شرقی این کشور یعنی سه استان حَسَکه، دیر الزّور و رقّه را شامل می شود و رود فرات در خاک دو استان رقّه و دیرالزور جریان دارد. این مناطق از نظر جغرافیای طبیعی و بشری با سایر مناطق سوریه تفاوت های چشمگیر و قابل ملاحظهای دارد. بیشتر ساکنان این مناطق، عشایر و دارای لهجه خاصی از زبان عربی ـ تقریباً مشابه لهجه عراقی ـ هستند که این ویژگی ها، آن ها را به مردم عراق نزدیکتر میسازد. البته بخشی از ساکنان استان حسکه نیزـ که در مجاورت خاک ترکیه واقع است ـ کرد زبانند. شهر رقّه، مرکز استان رقّه، واقع در 180 کیلومتری شرق حلب و 550 کیلومتری دمشق، از شهرهای باستانی سوریه با پیشینهای طولانی است. حضرت امام علی7 در مسیر خود برای مقابله با معاویه در جنگ صِفّین، وارد شهر رقه شدند و در این شهر با نصب پلی از قایقها از رود فرات گذشتند54. در دوره هارونالرشید، شهری به نام «رافقه» در مجاورت شهر کهن رقّه ساخته شد که برخی از آثار آن، از قبیل مسجد جامع و برجها و باروهای تاریخی شهر، تا کنون باقی مانده است. بیشتر این بناها از آجر ساخته شده و از نظر معماری با بناهای حوزه عراق و بینالنهرین قابل مقایسهاند. امروزه اهالی رقّه تقریباً به طور کامل از اهل سنّت هستند. اما زیارتگاه عظیم و باشکوهی در این شهر وجود دارد که در چند سال اخیر، توجه شیعیان و کاروانهای زیارتی را به خود جلب کرده است. این زیارتگاه، قبور چند تن از شهدای صِفّین، شامل عمار یاسر، اویس قرنی55 و اُبَی بن قیس است.

 بنای زیارتگاه تا پیش از سه دهه اخیر تنها شامل دو اتاق محقّر و کوچک بر روی قبر هر یک از عمار یاسر و اویس قَرَنی بود56، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به توصیه امام خمینی1 و با موافقت آقای حافظ اسد، رئیس جمهور پیشین سوریه، زمین زیارتگاه خریداری و در آن اسکلت و چارچوب بنای فعلی زیارتگاه ساخته شد، اما بنا چندین سال به همین صورت رها گردید، تا اینکه با پشتیبانی ایران و اجرای وزارت مسکن و شهرسازی دولت وقت جمهوری اسلامی، ساختمان بنا و کاشیکاریها و سایر تزئینات آن تکمیل، و در سال 1382/ 2004 رسماً افتتاح شد. بنای زیارتگاه دارای صحن مستطیل وسیعی است که در گرداگرد آن، رواقها، اتاقها و سالنهایی با کاربری اداری و مذهبی در دو طبقه قرار دارد. تمام نماهای خارجی بنا و صحن، با سنگهای سفید رنگ و نیز تزئینات کاشیکاری پوشیده شده و زیبایی خیرهکنندهای به آن بخشیده است. زیارتگاه عمار یاسر در غرب صحن و زیارتگاه اویس قرنی در شرق صحن واقع است و بنای هر دو به یک شکل و دارای گنبد با کاشیهای آبی رنگ و مناره مرتفع است. در بیرون از ضلع شرقی صحن، زیارتگاه ابی بن قیس قرار دارد که دارای گنبدی کوچکتر از زیارتگاه های عمار و اویس است. در منابع تاریخی به وجود قبور شهدای صفّین در این مکان اشاره شده است57، اما درباره اینکه چگونه اجساد شهدا از محل جنگ صفّین به اینجا منتقل شده، در منابع تاریخی به وضوح سخن به میان نیامده است و تنها در برخی منابع، اشاراتی مبهم مبنی بر اینکه اجساد شهدا را با قایق از طریق رود فرات به رقّه منتقل کرده اند، ملاحظه شده است58. درباره محل جنگ صفّین باید گفت که اهالی منطقه، امروزه نقطهای در شرق رقّه را به عنوان  صفین میشناسند، اما در تمام منابع جغرافیایی اسلامی معتبر، منطقه صفّین در نقطهای در حد فاصل میان دو شهر رقّه و بالس و روبهروی قلعه جعبر مشخص شده است؛ که بر اساس تحقیقات برخی پژوهشگران، تقریباً بر روستای موسوم به «ابو هُرَیره» یا «جبل بنات ابو هُرَیره» (= کوه دختران ابوهریره) در غرب شهر الثوره ـ واقع در حدود 40 کیلومتری غرب رقه ـ منطبق است59. امروزه بیشتر زمین های محل جنگ صفّین به زیر آب دریاچه سد فرات فرو رفته است، اما در منتهی الیه شمال غربی کوه بنات ابوهریره، که به صورت جزیرهای در میان دریاچه قرار گرفته است60، بقایای سه بنای آرامگاهی بسیار کهن اسلامی وجود دارد که به احتمال نزدیک به یقین، زیارتگاه های صفین، شامل مشهد یا خیمهگاه امام علی7 و آرامگاههای چند تن از شهدای صفین است که در برخی منابع جغرافیایی اسلامی، به وجود آن در منطقه صفّین اشاره شده است61. این بناها از آجر ساخته شده و گنبد آن فرو ریخته است و قدمت آن ها، با توجه به سبک معماری و تزئینات به کاررفته، از قرون چهارم تا ششم هجری برآورد می شود.

 در منابع تاریخی به وجود زیارتگاه هایی منتسب به امام علی7 در رقّه اشاره شده است62 که قاعدتاً مرتبط با حضور ایشان در منطقه بوده است. امروزه در فاصله حدود چند صد متر از زیارتگاه شهدای صفّین، در خارج از باروی شهر اسلامی رافقه ـ که به دست هارونالرشید در کنار رقّه باستان ساخته شد ـ بقایای یک بنای تاریخی آجری وجود دارد که امروزه به «باب بغداد» (= دروازه بغداد) شهرت دارد و اهالی رقّه آن را یکی از دروازههای تاریخی شهر رافقه میدانند، اما در سال های اخیر، تعدادی از پژوهشگران تاریخ رقّه، کاربری آن را به عنوان دروازه شهر رد کرده و دلایل منطقی و قابل قبولی مبنی بر اینکه این بنا، مشهد یا زیارتگاهی منتسب به امام علی7 بوده است، ارائه کرده اند63 . این بنا از مهم ترین آثار معماری قرون اولیه اسلامی در سوریه به شمار می آید و باستانشناسان به توصیف بنا و بررسی تفصیلی معماری آن پرداختهاند64. بخش باقیمانده از نمای بنا دارای هشت پنجره آجری تزئینی است که به عقیده برخی پژوهشگران، تعداد آن ها در اصل 12 پنجره ـ به عنوان نمادی برای تعداد ائمه شیعه:  بوده است. از دیگر مزارات منتسب به شخصیتهای اهل بیت: در استان رقّه می توان به مزار منسوب به جعفر طیّار، بر قله کوه آتشفشانی کمارتفاعی به نام «جبل المنخر الغربی» در حدود 20 کیلومتری شمال شرقی رقّه اشاره کرد که درباره آن باورهای افسانهای فراوانی در میان اهالی منطقه رواج دارد. همچنین در این زمینه می توان از قبر یحیی بن عبدالله محض65 در شهر رقّه یاد کرد که آخرین ویرانههای باقیمانده از قبر وی، چندی پیش توسط اداره اوقاف رقّه به طور کامل از بین رفت.

 در مرکز شهر دیر الزّور نیز مزار امامزادهای به نام «سید محمد ابوعابد» وجود دارد که در نسب وی اختلاف نظر وجود دارد. صاحب مزار در برخی کتابهای انساب، محمد بن ابراهیم مجاب بن محمد عابد بن امام موسی کاظم7 66، و در منابع دیگری، محمد بن عبدالله بن محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن امام علی نقی7 67 دانسته شده است.  بر روی قبر گنبدی وجود دارد و در جوار آن دو قبر دیگر از آنِ فرزندان یا نوادگان وی به چشم میخورد. در برخی روستاها و مناطق واقع در طرفین رود فرات در دو استان رقّه و دیر الزور زیارتگاه هایی منتسب به امام علی7 وجود دارد که با بررسی جغرافیای تاریخی مسیر امام علی7 به صفّین، می توان این مزارات را منزلگاهها و نقاط توقف امیرالمؤمنین7 در مسیر ایشان به صفّین و یا در مسیر بازگشت ایشان از صفّین دانست68. مشهورترین این مزارات، چشمه معروف به «عین علی» (= چشمه علی) است که در حدود 15 کیلومتری جنوب شهر میادین69 ـ واقع در 45 کیلومتری جنوب شرقی شهر دیر الزّور ـ قرار دارد. اهالی منطقه بر این باورند که این چشمه با ضربه سم اسب امام علی7 بر زمین، و یا در محل نشستن شتر ایشان به وجود آمده است؛ و آن را بسیار مقدس میدانند.

 بر روی تپه ای نزدیک چشمه، بقایای مسجد و منارهای تاریخی به چشم میخورد که بنا بر شواهد تاریخی، ظاهراً زیارتگاهی منتسب به امیرالمؤمنین7 بوده است70 و در برخی منابع شیعه، از وقوع یکی از معجزات امام7 در این مکان سخن به میان آمده است71. از دیگر مزارات امام علی7 در این منطقه، دو مزار معروف به «قبه علی» (= گنبد علی) است که یکی از آن ها در ساحل راست فرات، در روستای «سُوَیعیه» در جنوب شهر «بوکمال»72 در استان دیرالزور؛ و مزار دیگر در ساحل چپ فرات، در میان مزارع پنبه در جنوب روستای «خس دعکور»، در حدود 50 کیلومتری شرق رقّه قرار دارد. هر یک از این دو مزار شامل اتاق کوچکی دارای گنبد است که در میان آن، قبری نمادین به نشانه محل حضور امام علی7 ایجاد شده است. همچنین در جنوب روستای «مَرّاط»، واقع در ساحل چپ فرات و در فاصله حدود 10 کیلومتری جنوب شرقی دیر الزّور، تپهای تاریخی وجود دارد که اهالی روستا آن را مزاری از آنِ امام علی7 میدانند. علاوه بر مزارات فوق، نقاط دیگری منتسب به امیرالمؤمنین7 در استان حَسَکه وجود دارد که وقوع آن در مسیر امام علی7 به صفّین قابل اثبات نیست و حضور امام7 در این مناطق و انتساب این نقاط به ایشان محل تردید است. از جمله این نقاط می توان به مزار معروف به «علی شیر» در 15 کیلومتری شهر کُردنشین «مالکیه» در منتهیالیه شمال شرقی سوریه (در فاصله حدود 800 کیلومتری دمشق)، و نیز مزار معروف به «مَرقَب علی» در قله «جبل عبدالعزیز» در غرب شهر حَسَکه (مرکز استان) اشاره کرد.

 استان های ساحلی سوریه

دو استان لاذقیه و طرطوس در غرب سوریه واقع است که از نظر جغرافیایی مناطق کرانه دریای مدیترانه و رشتهکوههای غربی این کشور یعنی کوههای لاذقیه را شامل می شود. در این دو استان مزارات بسیاری منسوب به شخصیتهایی از بنیهاشم، صحابه پیامبر9 و حتی ائمه شیعه: وجود دارد که ممکن است حضورشان در این مناطق از نظر تاریخی قابل اثبات نباشد، اما آن چه وجود این مزارات را تفسیر می کند آن است که بیشتر ساکنان این مناطق از پیروان فرقه علویان هستند که نسبت به این شخصیتها باورهای اعتقادی عمیق و ویژهای دارند. البته علویان غالباً از این گونه مزارات به عنوان «تشریفه» یاد می کنند. «تشریفه»، نزد اهالی منطقه، زیارتگاه نمادینی است که تنها به قصد یادبود و زیارت از راه دور و توسل به صاحب مزار ایجاد شده است. از این میان شخصیتهای مقدس و مورد احترام علویان که در این مناطق دارای مزاراتی هستند، جعفر طیّار از تقدس و محبوبیت خاصی برخوردار است و این مسئله در وجود مزارات نمادین متعددی برای وی تجلی یافته است، در حالی که او در سال هفتم هـ در جنگ مؤته به شهادت رسیده و مزار وی در محل شهادتش در اردن واقع است.

 اهل ساحل، غالباً برای جعفر طیّار تعبیر «المَلَک» (= فرشته) را به کار میبرند و بنابراین، از وی با نام «المَلَک جعفر الطیار» یاد می کنند. مشهورترینِ این گونه مزارات زیارتگاه معروف به «مقامات بنیهاشم» است که در رأس یکی از بلندترین کوههای سلسله جبال لاذقیه به نام کوه جعفر طیّار، در 20 کیلومتری شرق «قَرداحه»73 قرار دارد. این زیارتگاه ظاهراً در مرتفعترین نقطه نسبت به سایر مزارات واقع در کوههای لاذقیه قرار دارد. بنای آن شامل چندین اتاق و گنبد در امتداد یکدیگر است که در داخل آن قبور نمادین چند تن از بنیهاشم از جمله حمزه عموی پیامبر9 و جعفر و طالب و عقیل ـ فرزندان ابوطالب و برادران حضرت علی7  وجود دارد. بانی زیارتگاه، شیخ خلیل بن معروف نُمَیله (م 1231ق)، از مهم ترین مشایخ علویان در زمان خود است. او در خواب جعفر طیّار را دید که به وی دستور ساخت این زیارتگاه را داد74. برای جعفر طیّار مزارات متعدد دیگری از جمله در شهر صافیتا، در منطقه «خربه المعزه» (در جاده صافیتا ـ طرطوس)، در قله کوه جعفر طیار در منطقه «قسطل معاف» (در شمال لاذقیه)، و ... وجود دارد. همچنین بر قله کوه دیگری در نزدیکی مزار اخیر، مزاری منسوب به حضرت حمزه می باشد. بنای بیشتر این مزارات جدید است و قدمت آن از پنجاه، صد و یا دویست سال فراتر نمیرود. ساختمان آن ها عمدتاً از اتاقی ساده و گنبددار تشکیل شده است و قبور موجود در آن ها معمولاً به ارتفاع یک متر یا بیشتر از کف مزار بالا آمده و با پارچههایی به رنگ سبز یا دیگر رنگها پوشیده شده است.

 از دیگر مزارات منسوب به شخصیتهای صدر اسلام می توان به مزار غیداق بن عبدالمطلب ـ عموی پیامبر9 ـ در روستای «جوبه برغال» در شرق قرداحه (که در واقع یک درخت بلوط کهنسال و تنومند است)، مزار نمادین عبدالله بن رواحه ـ از صحابه پیامبر9 و شهدای غزوه مؤته ـ در روستای حواز (در منطقه جبله)، و چند مزار نمادین امام زینالعابدین7 که غالباً در روستاهای منطقه بانیاس قرار دارند، اشاره کرد. ظاهراً مزارات نمادین آن حضرت7 در منطقه ساحل سوریه، با هدف زیارت از راه دور مزار منتسب به ایشان در کوه زین العابدین در شمال حماه به وجود آمده است.

 استان های جنوبی سوریه

استان های جنوبی سوریه (به ترتیب از غرب به شرق) عبارت است از: قُنَیطره، دَرعا و سُوَیدا. در این استان ها مزارات حائز اهمیتی وجود ندارد. تنها زیارتگاه مهم این منطقه، قبر محمد بن ابیحذیفه بن یمان ـ از اصحاب امیرالمؤمنین7  است که در روستای «عالقین» در حدود 40 کیلومتری جنوب دمشق قرار دارد. این روستا گرچه از دمشق فاصله فراوانی ندارد، اما از نظر اداری تابع استان درعا است. مزار محمد بن ابیحذیفه بیش از آن که نزد شیعیان شهرت داشته باشد نزد علویان سوریه شناخته شده است و از مزارات مهم آنان به شمار می آید. زیارتگاه مورد نظر در دامنه کوهی کمارتفاع در شمال روستا قرار دارد و بر روی آن اتاق و گنبد کوچکی ساخته شده است. همچنین در مناطق مجاور جبل العرب، که از مراکز عمده فرقه دُروز به شمار می آید، مزاراتی برای هر یک از ارکان اربعه، یعنی سلمان، ابوذر، مقداد و عمار یاسر وجود دارد. از نظر تاریخی هیچ یک از آنان در این منطقه مدفون نیستند، و علت پیدایش این مزارات تقدس بالای آنان نزد دروز است؛ بنابراین باید این مزارات را نمادین دانست.  مزار سلمان فارسی در روستای سهوه75، مزار ابوذر در روستای «جَدیه»، مزار مقداد در «تل مقداد»76 نزدیک شهرک «مَحَجّه» و مزار عمار یاسر در روستای «عریقه» قرار دارد.

 پی نوشت:

1 . کشور سوریه از نظر اداری به چهارده استان تقسیم شده است که هر یک، به نام شهر مرکز آن استان شناخته می شود. از این میان استان دمشق که تنها شامل این شهر، و استان «ریف دمشق» که شامل شهرها و روستاهای اطراف این شهر است، از این قاعده مستثناست. بنابراین استان های سوریه عبارتاند از: دمشق، ریف دمشق، حِمص، حماه، اِدلَب، حلب، رقّه، دَیر الزّور، حسکه، لاذقیه، طرطوس، سویدا، دَرعا و قنیطره.  2 . الحموی، یاقوت، معجم البلدان، 3/20. 3 . ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، 2/309؛ الهروی، علی بن ابیبکر، الإشارات إلی معرفه الزیارات، ص 12؛ الحموی، یاقوت، همان، 3/20؛ ابن جبیر، رحله ابن جبیر، ص 218. 4 . متن کامل کتیبه، بر اساس تصویر منتشر شده از آن، عیناً بدین شرح است: «هذا قبر زینب الصغری المکناه بأم کلثوم ابنه علی بن أبی طالب أمها فاطمه البتول سیده نساء العالمین ابنه سید المرسلین محمد خاتم النبیین صلی الله علیه وسلم». میرزا علیخان امینالدوله، تصویر سنگ قبر را در سفرنامه خود منتشر کرده است. بنگرید: سفرنامه امینالدوله، ص 341. 5 . برای آگاهی از متن کامل وقف نامه بنگرید: السابقی، محمد حسنین، مرقد العقیله زینب3، ص 145-150. 6 . فهرستی از علمای شیعه که آستانه زینبیه دمشق را به عنوان مدفن حضرت زینب کبری3 پذیرفته اند، در منبع ذیل گردآوری شده است: مرقد العقیله زینب3، ص 183ـ 215. 7 . الأمین العاملی، السید محسن، أعیان الشیعه، 7/136ـ137. 8 . محمد حسنین سابقی، در کتاب خود مرقد العقیله زینب3»، ـ که گستردهترین تحقیق درباره مدفن حضرت زینب3 است ـ دلایل و شواهد متعددی در رد انتساب زیارتگاه قاهره به حضرت زینب3 ارائه کرده است. این اثر توسط عیسی سلیمپور اهری با عنوان «پژوهشی پیرامون بارگاه حضرت زینب» به فارسی ترجمه و توسط دفتر نشر نوید اسلام چاپ شده است. همچنین در این رابطه بنگرید: فاطمی، سید حسن، «مرقد حضرت زینب3 کنکاشی دوباره»، ص 64-73. 9 . ر.ک: ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، 2/309. 10 . برای آگاهی از تاریخچه بنا و روند بازسازی و توسعه آن بنگرید: مرتضی، محمد رضا. «تاریخ البناء فی مقام السیده زینب3» صص 137-148. 11 . ر.ک: محمدی اشتهاردی، محمد، سکینه3 دختر امام علی7 و مرقد او در شام، ص 6. 12 . مهدیپور، علیاکبر، از تبار محدّثان: سکینه دخت امیر مؤمنان7، ص 66-67. 13 . یکی از دو روایت حاوی نام سکینه دختر امام علی7، در امالی شیخ طوسی (ص 366-367) و به نقل از همین منبع در بحار الأنوار علامه مجلسی (101/45)، و روایت دوم تنها در بحار الأنوار (43/179) نقل شده است. حدیثی که نام این بانو در سلسله سند آن ذکر شده، در دلائل الإمامه طبری (ص 52) روایت شده است. 14 . بنگرید: الحسینی، السید احمد، السیده سکینه بنت علی علیه السلام؛ المهاجر، جعفر، السیده سکینه بنت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیهما السلام ومقامها فی داریا؛ محمدی اشتهاردی، محمد، همان؛ مهدیپور، علیاکبر، همان. 15 . الهروی، علی بن ابیبکر، همان، ص 14-15؛ ابن فضل الله العمری، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، 1/281؛ ابن کثیر، البدایه والنهایه، 8/222؛ ابن طولون الصالحی، ص 85. 16 . ابن نما الحلی، مثیر الأحزان، ص 107؛ ابن فضل الله العمری، همانجا؛ ابن کثیر، همانجا.  17 . الفرضی، یاسین، نبذه لطیفه فی المزارات الشریفه، برگ «23 پ» و «24 ر»؛ حسام السلطنه، سفرنامه مکه، ص 197. 18 . برای آگاهی از متن کتیبهها، بنگرید: طلس، محمد اسعد، ذیل ثمار المقاصد، ص 229. 19 . به نقل از: قمی، عباس، نفس المهموم، ص 456. 20 . خراسانی، میرزا محمد هاشم، منتخب التواریخ، ص 340ـ341. جالب است مؤمن شبلنجی (م بعد از 1308ق) که در حدود نیم قرن پیش از خراسانی میزیسته، به اختصار به این حادثه اشاره کرده است. بنگرید: نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، ص 271. 21 . تاریخ مدینه دمشق، 2/304. 22 . مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، 1/254. 23 . از جمله قبوری که مورخان به وجود آن در باب الصغیر اشاره کرده اند اما در حال حاضر اثری از آن به چشم نمیخورد، می توان به قبور محمد بن عمر بن امام علی7، همسر وی خدیجه دختر امام زینالعابدین7، و امالحسن دختر جعفر بن حسن بن امام حسن مجتبی7 اشاره کرد. بنگرید: الهروی، علی بن ابیبکر، همان، ص 13؛ الحموی، یاقوت، همان، 2/468. 24 . از جمله زیارتگاه هایی که در منابع تاریخی موجود نامی از آن برده نشده است، می توان به مزارات عبدالله بن امام زینالعابدین7، عبدالله بن امام جعفر صادق7 و زیارتگاه سرهای شهدای کربلا اشاره کرد. 25  به عنوان مثال، شمسالدین ذهبی، قبر منسوب به ام سلمه همسر پیامبر9 را قبر ام سلمه اسماء بنت یزید بن سکن انصاری، از صحابه زن رسول خدا9 میداند که در شام میزیسته است (بنگرید: الذهبی، سِیَر أعلام النبلاء، 2/297). همچنین بر روی قبر منسوب به فاطمه دختر امام حسین7 سنگنوشتهای از قرن پنجم هجری وجود دارد که با استناد به آن، این قبر مدفن زنی به نام «فاطمه بنت احمد بن حسین بن سبطی» (م 439 هـ) است که ارتباطی با اهل بیت ندارد. نام مدفون در قبرِ منسوب به عبدالله بن جعفر طیّار نیز بر اساس سنگ قبر آن، «علی بن عقیل بن علی شافعی» (م 601 هـ) از علمای دمشق ذکر شده است. 26 . زیارتگاه هایی که دارای زیرزمین است و قبور اصلی در آن قرار دارد عبارت است از: مزار زینب یا امکلثوم دختر امام علی7 و سکینه دختر امام حسین7، مزار فاطمه دختر امام حسین7، مزار امالحسن دختر امام حسن7 و حمیده بنت مسلم بن عقیل و اسماء بنت عمیس. 27 . أعیان الشیعه، 1/627. 28 . این دو مزار در بخش شمالی قبرستان قرار دارد که با خیابان کوچکی از بخش اصلی (جنوبی) قبرستان جدا شده است. 29 . قثم بن عباس در زمان خلافت معاویه در سمرقند به شهادت رسید (ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، ص 623)؛ و قبر وی هنوز در این شهر (امروزه واقع در جمهوری ازبکستان) زیارتگاه است. ابوذر در دوره خلافت عثمان در ربذه ـ از توابع مدینه ـ از دنیا رفت (ابن عبدالبر، همان، ص 802). مقداد در سال 33 هـ ق در «جُرف» ـ نزدیک مدینه ـ از دنیا رفت و در مدینه به خاک سپرده شد (ابن عبدالبر، همان،  ص 700). اویس قرنی در سال 37 هـ ق در رکاب امام علی7 در جنگ صفّین به شهادت رسید و مزار وی امروزه در شهر رقّه سوریه قرار دارد (ر.ک: ادامه مقاله). درباره محل وفات و دفن محمد حنفیه نیز اختلاف نظر وجود دارد، اما بنا بر قول مشهور، در مدینه وفات یافته است. 30 . عبدالغنی نابِلسی (م 1143 هـ) ـ از علمای دمشق ـ نام آن ها را عبدالله و عبدالرحمان ذکر کرده است. بنگرید: الحقیقه والمجاز فی رحله بلاد الشام ومصر والحجاز، ص 117. 31 . بنگرید: الزهراوی، نعیم سلیم، حمص: دراسه وثائقیه، 5/69ـ70. 32 . کامل، شحاده، «الترب ومقامات الزیاره فی حماه»، ص 176. 33  مرکز استان ادلب، واقع در 55 کیلومتری جنوب غربی حلب و 330 کیلومتری شمال دمشق. 34  برای آگاهی بیشتر، بنگرید: خامه یار، احمد، «کتیبههای شیعی از قرن پنجم هجری در شمال سوریه»، ص 782-783. 35  محمد ولی میرزا قاجار، «سفرنامه حج»، به سوی امالقری، ص 265. اعتماد السلطنه، میرزا علیخان مقدم مراغهای، سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه، ص 82. 36 . برای آگاهی تفصیلی درباره تاریخ تشیع در حلب بنگرید: نصرالله، ابراهیم، حلب والتشیع. 37 . این مزار در واقع روایت دیگری از مدفنِ سر حضرت یحیی7 است (بنگرید: ابن شداد، الأعلاق الخطیره فی ذکر أمراء الشام والجزیره، 1/1/40)، اما در دوره های اخیر، نزد اهالی حلب به مزار حضرت زکریا7 شهرت یافته است. 38 . برای آگاهی بیشتر درباره این کتیبه بنگرید: خامه یار، احمد، همان، ص 784-786.  39 . الغزی، کامل، نهر الذهب فی تاریخ حلب، 2/210. 40 . پیشین، 2/211-212. 41 . بنگرید: نصرالله، ابراهیم، آثار آل محمد9 فی حلب، ص 40-50. 42 . ابن شهرآشوب، مناقب آل أبی طالب، 4/67. 43 . بنگرید: سماقیه، محمد علی، «مشهد الإمام الحسین بحلب»، ص 176. 44 . الغزی، کامل، همان، 2/213. 45 . نصرالله ابراهیم، آثار آل محمد9 فی حلب، ص 93-94. 46 . ابن شداد، الأعلاق الخطیره فی ذکر أمراء الشام والجزیره، 1/147-152. 47 . ابن العدیم، بغیه الطلب فی تارخ حلب، 1/465؛ الهروی، همان، ص 4. 48 . ابن العدیم، همانجا. 49 . بنگرید: الطباخ الحلبی، محمد راغب، إعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، 2/205.  50 . شایان ذکر است که نگارنده در زمان بازدید خود از این مکان، با تابلوهایی با محتوای شیعی مواجه شد که بر دیوار مقبره نصب شده بود. 51 . دریاچه اسد، دریاچه مصنوعی وسیعی است که در سال 1975 م با تأسیس سد عظیم فرات بر رود فرات در مجاورت شهر «الثوره» در حدود 40 کیلومتری غرب شهر رقّه به وجود آمد. با تأسیس این سد و ایجاد دریاچه اسد، مساحت وسیعی از اراضی مجاور رود فرات، به زیر آب دریاچه فرو رفت. 52 . شهر بالِس از مهم ترین شهرهای شمال سوریه در دوره بیزانسی و قرون اولیه اسلامی به شمار می آمد که پس از حمله مغولان، به تدریج متروک و به شهری ویرانه تبدیل شد. با تأسیس سد فرات نیز بیشتر بخشهای آن به زیر آب دریاچه فرو رفت. 53  الهروی، علی بن ابیبکر، همان، ص 61. 54 . المنقری، نصر بن مزاحم، وقعه صفین، ص 151ـ152. 55 . شایان ذکر است که مزارات دیگری نیز در سوریه و سایر کشورهای اسلامی (از جمله ایران) به اویس نسبت داده می شود، اما تقریباً مسلم است که اویس در رکاب امیرالمؤمنین7 در جنگ صِفّین به شهادت رسیده است.  56 . تصویری از بنای قدیمی این دو مزار در منبع ذیل منتشر شده است: حرزالدین، محمد، مراقد المعارف، 1/164 و 2/100. 57 . الهروی، علی بن ابیبکر، همان، ص 63؛ الحموی، یاقوت، همان، 2/216؛ ابن شدّاد، همان، 3/1/72. 58 . بنگرید: ابن شهرآشوب، مناقب آل أبیطالب، 2/334؛ و نیز: الهروی، همان جا. 59 . بنگرید: موسیل، الوا، الفرات الأوسط: رحله وصفیه و دراسات تاریخیه، ص 513؛ الریحاوی، عبد القادر، «لمحه عن حضاره الجزیره و الفرات فی العهد العربی الإسلامی»، صص 66-67. 60 . در حال حاضر این جزیره به نام جزیره الثوره نامیده شده و به یک منطقه حفاظتشده طبیعی تبدیل شده است. 61 . بنگرید: ابن حوقل، صوره الأرض، ص 203؛ ابن العدیم، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، 1/280؛ مستوفی، حمدالله، نزهه القلوب، ص 158. 62 . ابن شهرآشوب، همان، 2/227؛ الهروی، همان جا؛ ابن شداد، همان جا. 63 . در این نوشتار فرصت بررسی تفصیلی این مسئله وجود ندارد، اما به اختصار شدید، برخی از مهم ترین دلایل ارائه شده آن است که بنای مورد نظر، متصل به دیوار شهر رافقه نیست و اندکی از آن فاصله دارد. معماری و تزئینات بنا نشان می دهد که نمی تواند دروازه شهر ـ به عنوان بنایی با معماری نظامی ـ باشد. نامگذاری بنا به «دروازه بغداد» نیز مربوط به دو قرن گذشته و ناشی از جهل ساکنان رقّه در دوره های اخیر نسبت به ماهیت اصلی آن است. ضمناً، تاریخ بنای زیارتگاه از دوره سعدالدوله حمدانی (333-356 هـ)، از امرای شیعه سلسله بنیحمدان، دانسته شده است. بنگرید: الحمد، محمد عبدالحمید، عشائر الرقه والجزیره: التاریخ والموروث، ص 20. 64 . به عنوان مثال، بنگرید:

 Creswell, K. A. C., A short account of Early Muslim Architecture, pp 244-247.

65 . یحیی بن عبدالله بن حسن بن امام حسن مجتبی7، از ساداتی است که در واقعه فخ حضور داشت و پس از آن به دیلم (گیلان امروزی) فرار کرد. هارون الرشید لشکری را به فرماندهی فضل بن یحیی برمکی به سوی او فرستاد و یحیی ناچار به تسلیم شد. او سرانجام در زندان هارون به شهادت رسید. بنگرید: ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، صص 388-403. 66 . الحوت، کمال، جامع الدرر البهیه لأنساب القرشیین فی البلاد الشامیه، ص 243؛ الکلیدار آل طعمه، عبد الجواد، معالم أنساب الطالبیین فی شرح کتاب سر الأنساب العلویه لأبی نصر البخاری، ص 159 (به نقل از: صحاح الأخبار فی نسب الساده الفاطمیه الأخیار، تألیف محمد سراجالدین رفاعی). 67 . الحوت، کمال، همان، صص 144-145. 68 . بررسی دقیق منابع تاریخی نشان می دهد که مسیر رفت امام علی7 به صفّین، پس از عبور از شهرهای بابِل، مدائن و انبار در خاک عراق، در سرزمین جزیره و به موازات ساحل سمت چپ (شرقی) رود فرات تا شهر رقّه بوده است. مسیر بازگشت آن حضرت نیز7 از طریق شهرها و مناطق واقع در ساحل سمت راست (غربی) رود فرات (از جمله هیت و کربلا) بوده است.  69 . «میادین» شهر جدیدی است که در نزدیکی ویرانههای شهر رحبه، از شهرهای اسلامی مهم در حوزه رود فرات، شکل گرفته است. بنگرید: المعجم الجغرافی للقطر العربی السوری، 5/376. 70 . علی بن ابیبکر هروی از زیارتگاهی به نام «مشهد البوق» در نزدیکی رحبه (میادین کنونی) سخن گفته است که منزلگاه امام علی7 در مسیر ایشان به صفّین بوده است. بنگرید: الهروی، همان، ص 67.  71 . بنگرید: ابن شهرآشوب، همان، 2/334؛ قطبالدین راوندی، الخرائج والجرائح، 2/916. 72 . بوکمال شهر نسبتاً جدیدی است که در 130 کیلومتری دیر الزّور و در هفت کیلومتری مرز سوریه و عراق قرار دارد. 73 . قَرداحه شهر کوچکی است واقع در 35 کیلومتری جنوب شرقی لاذقیه. این شهر زادگاه حافظ اسد، رئیس جمهور پیشین سوریه است و مقبره وی نیز در همین شهر قرار دارد. 74 . خونده، محمد، تاریخ العلویین و أنسابهم، ص 148. 75 . محمد کردعلی به وجود مزار سلمان فارسی در روستای سهوه اشاره کرده است. بنگرید: خطط الشام، 6/154. امروزه در جنوب سوریه سه روستا به نامه ای سهوه بلاطه، سهوه الخضر و سهوه القمح وجود دارد، اما نگارنده از اینکه مزار سلمان در کدام یک از این روستاها قرار دارد و آیا تاکنون باقی ست یا نه، اطلاعی نیافته است. 76 . این مزار برروی تپهای قرار دارد که در حال حاضر به منطقه نظامی تبدیل شده است.

منبع: مجله وقف میراث جاودان